Историјска енциклопедија
Advertisement

Rimski konzul je bio najviši državni magistrat (činovnik) u Rimskoj republici. U Rimskoj republici birala su se dva konzula sa mandatom od jedne godine. Bili su vrhovni komandanti rimske vojske i predsedavali su Senatom i sa centurijatskom, tributskom i kurijatskom skupštinom.

Ovlaštenja[]

Nakon isterivanja kraljeva i uspostavljanja Rimske republike 509. pre Hrista sva ovlaštenja kralja pripala su konzulima i svešteniku-kralju (rex sacrorum ). Sveštenik-kralj je preuzeo sve kraljeve religiozne dužnosti, a konzuli su preuzeli sve ostale dužnosti, tj civilna i vojna ovlaštenja ( imperijum ). Da bi se sprečile zloupotrebe kao u doba kraljeva imperijum su delila dva konzula, tako da su jedan drugome mogli dati veto. Konzuli su u početku imali velika izvršna i sudska ovlaštenja. Kasnije su postepeno neka ovlaštenja prenesena na nove službenike. Tako je 443. pre Hrista ustanovljena funkcija cenzora, koji je bio zadužen da sprovodi cenzus. Druga funkcija, koja je oduzeta konzulima bila je sudska moć. Poziciju glavnih sudija preuzeli su pretori 366. pre Hrista. Posle toga vremena konzuli bi bili sudije samo u izuzetnim slučajima velikoga kriminala i to po pozivu Senata.

Građanske dužnosti[]

Dok su se konzuli nalazili unutar granica grada Rima ( pomerijum ) bili su na čelu uprave. Svi magistrati sem narodnih tribuna morali su da slušaju njihova naređenja. Konzuli su imali pravo da sazivaju i hapse. Bili su odgovorni za sprovođenje odluka Senata i zakona, koje su skupštine izglasale. Konzuli bi sazivali Senat i predsedavali bi njegovim sednicama. Svaki konzul predsedavao bi Senatom jedan mesec. Konzuli bi sazivali i tri skupštine (kurijatska skupština, centurijatska skupština i tributska skupština) i predsedavali bi zasedanjima. Konzul bi sprovodio izbore i stavljao zakonske mere na glasanje. Kada su oba konzula bila van Rima onda bi njihove dužnosti preuzimao gradski pretor. Konzula je pratilo 12 liktora. Liktori su imali funkciju telohranitelja, a pored toga doprinosili su i dostojanstvu funkcije. Svaki liktor imao je sjekiru povezanu snopom prutova. Prutovi su simbolizovali kaznu premlaćivanja, a sjekira je simbolizovala konzulovu moć kažnjavanja smrtnom kaznom. Dok su se nalazili unutar granica grada liktori bi uklonili sjekiru, a to je značilo da konzul nikoga ne može da pogubi bez suđenja. Kada bi ušli u centurijatsku skupštinu liktori bi spuštali pruće kao simbol da konzulska moć proističe iz naroda.

Vojne dužnosti[]

Van Rima konzul je imao mnogo veća ovlaštenja kao vrhovni komandant rimskih legija. U toj funkciji konzuli su imali puni imperijum. Kada bi se po dekretu Senata naredila mobilizacija tada bi konzul sprovodio mobilizaciju na Marsovim poljima. Čim bi se mobilisali svi vojnici morali su da se zakletvom obavežu na vernost konzulu. Svaki konzul bi komandovao jednom vojskom, obično veličine dve legije, a pomagali su mu vojni tribuni i kvestor, koji je imao finansijske dužnosti. Ponekad bi se dešavalo da bi dva konzula zajednički vodili jednu vojsku i tada bi se svaki dan smenjivali u komandi. Tipična konzulska vojska imala je oko 20.000 vojnika i sastojala se od 2 legije građana i 2 legije saveznika. Kako je Rimska reublika bitno proširila svoje granice pohodi su postali u 2. veku pre Hrista sve dulji i dulji. Rim je bio ratoborno društvo i retko je bio van ratnoga sukoba, tako da su konzuli gotovo stalno čim bi bili izabrani išli u pohod sa vojskom protiv rimskih neprijatelja. Očekivanja vojnika su bila da se iz ratnoga pohoda vrate sa ratnim plenom. Ako bi konzul sa svojom vojskom izvojevao značajnu pobedu bio bi slavljen od svojih vojnika i dobio bi pravo da u trijumfu uđe u Rim. Konzul je imao neograničenu moć kako će voditi rat, ali nakon pohoda moglo se desiti da bude optužen za nedela, poput zlodela u provincijama ili pronevere državnoga novca.

Sprečavanje zloupotreba[]

Zloupotreba funkcije konzula sprečavala se davanjem prava veta svakom konzulu. U provincijama su konzuli bili vrhovni komandanti, ali unutar Rima morali su da budu složni i jedan konzul nije mogao da donese odluku, kojoj se drugi protivio. Na odluke jednoga konzula mogla se uložiti žalba kod drugoga i drugi konzul je mogao da poništi odluku prvoga. Druga mera za sprečavanje zloupotreba bila je mogućnost da nakon godine dana mandata budu pozvani na odgovornost. Mandat im je bio kratak i njihove glavne dužnosti određivao je Senat. Nisu mogli da budu birani dva mandata uzastopce. Obično bi između dva mandata proteklo 10 godina.

Nakon mandata[]

Po isteku mandata Senat bi im obično dao jednu provinciju na upravljanje. Provincije bi se određivale kockom. Konzul bi dobivši provinciju vršio dužnost prokonzula. Kao prokonzul imao je ovlasti, ali samo unutar provincije. Zabranjeno je bilo da vrši prokonzularni imperijum van određene provincije. Prokonzul nije smeo da napušta provinciju pre isteka mandata i pre nego što mu dođe zamena. Provincijom bi obično upravljali od 1 do 5 godina.

Diktator[]

U uslovima velike krize, tj u slučaju neposredne opasnosti za Rim konzuli bi nakon predloga Senata imenovali diktatora za period ne veći od 6 meseci. Za vreme mandata diktatora suspendovao bi se imperijum konzula.

Istorija u doba Rimske republike[]

Za vreme revolucije 509. pre Hrista srušena je monarhija i isteran poslednji rimski kralj Lucije Tarkvinije Oholi. Uspostavljena je Rimska republika, u kojoj je su najvišu vlast delila dva konzula, koji su se birali sa mandatom u trajanju od godinu dana. U početko konzuli su se zvali pretori (vođe), a to se odnosilo na njihou dužnost kao vrhovnoga komandanta. Tek od 305. pre Hrista nazivaju se konzuli (lat. consulere znači savetovati). Konzuli su imali izuzetno velika mirnodopska ovlaštenja, a to su bila administrativna, zakonodavna i sudska. Tokom ratova vršili su dužnosti vrhovnih komandanata. Konsuli su imali i ulogu u religioznom životu i bili su zaduženi za neke verske obrede, koji su mogli da vrše samo najviši državni službenici.

Dva konzula bi se birala svake godine, a svaki od njih je imao pravo veta. Konzule je birala centurijatska skupština, u kojoj je biračko pravo bilo povezano sa imovnim stanjem. Ipak formalan izbor bi nastupao tek izborom u starijoj kurijatskoj skupštini, koja je konzulima dodeljivala imperijum. Prema tradiciji U početku su samo patriciji mogli da budu konzuli. Prema analističkoj tradiciji nakon usvajanja zakona Licinija i Sekstija 367. pre Hrista plebejci su mogli da budu konzuli. Lucije Sekstije Lateran je prema analističkoj tradiciji bio prvi plebejski konzul. Moderni istoričari sumnjaju u analističku predaju, jer primećuju plebejska imena na listi konzula i pre 367. pre Hrista.

Prilikom izbora konzula u vreme ratova najviše se obraćala pažnja na njihovu vojnu sposobnost i ugled. Ipak uvek je izbor konzula bio stvar politike. U doba Lucija Kornelije Sule konzuli su morali da imaju najmanje 41 godinu. U vreme pozne republike konzuli bi obično nakon prestanka mandata služili kao prokonzuli u jednoj od rimskih provincija. Kada bi konzul umro tokom svoga mandata tada bi se birao konzul zamena ( consul suffectus ).

Konzuli u doba Rimskoga carstva[]

Kada je Oktavijan August uspostavio principat promenio je politički karakter konzulata oduzimajući mu većinu vojnih ovlaštenja. Konzuli bi bili kratko vreme na funkciji, dali ostavku i tako bi davanjem ostavki tokom jedne godine bilo mnogo konzula. U vreme Komoda 190. bilo je čak 25 konzula. Dužnost konzula ponekad su vršili i carevi, a ponekad su imenovali svoje rođake ili štićenike. Honorije je bio imenovan za konzula čim se rodio. Kaligula je nameravao da svoga konja imenuje za konzula, ali ubijen je pre nego što je to učinio.Obavljanje dužnosti konzula bila je velika čast. Prema Konstantinovoj reformi jedan od konzula služio je u Rimu, a drugi u Konstantinopolju. Kada je Teodosije I podelio carstvo na dva dela car svakoga dela mogao je da postavlja jednoga konzula. U doba Justinijana I konzulat je prestao da postoji. Poslednji konzul je bio Decije Paulin 534. godine.

Literatura[]

Reference[]

Advertisement